C.K. Dezerterzy – gdzie kręcono?

Lubisz „C.K. Dezerterów” i zastanawiasz się, gdzie powstały legendarne sceny z Kanią i spółką? W tym tekście znajdziesz konkretne miejsca z Węgier i Polski. Poznasz też kilka ciekawostek, które pozwolą ci zaplanować własny spacer filmowym szlakiem.

C.K. Dezerterzy – co to za film i dlaczego tak ważna jest jego scenografia?

„C.K. Dezerterzy” to polsko-węgierska komedia z 1986 roku w reżyserii Janusza Majewskiego, zrealizowana na podstawie powieści Kazimierza Sejdy z 1937 roku. Akcja rozgrywa się w 1918 roku, pod sam koniec I wojny światowej, w realiach rozpadającej się monarchii austro-węgierskiej. Fabuła opowiada o sprytnym Polaku Janie Kaniowskim „Kani”, Węgrze Benedeku, żydowskim krawcu Haberze z Wiednia, Włochu Baldinim i Czechu Chudym, którzy planują dezercję z ck armii.

Film od początku miał być opowieścią nie tylko o wojsku, ale też o całym barwnym świecie monarchii – jej miastach, dworcach, zaułkach i koszarach. Dlatego lokacje odgrywają tu ogromną rolę. To właśnie dzięki nim widz ma wrażenie, że naprawdę przenosi się do Sátoraljaújhely, Koszyc, Budapesztu czy Trenczyna, choć w rzeczywistości wiele z tych miejsc „grają” zupełnie inne miasta i obiekty.

C.K. Dezerterzy – gdzie kręcono sceny w Polsce?

Oficjalna akcja filmu toczy się na terenie armii austro-węgierskiej, ale znacząca część zdjęć powstała w Polsce. Ekipie zależało na obiektach z zachowanym historycznym charakterem, które mogły bez większych przeróbek udawać koszary ck armii czy uliczki z początku XX wieku.

Twierdza Modlin

Najbardziej znaną polską lokacją jest Twierdza Modlin. Monumentalny kompleks forteczny nad Wisłą i Narwią zagrał koszary węgierskiego Sátoraljaújhely, w których służą Kania i jego kompani. To tutaj widzimy porządki wprowadzone przez oberleutnanta Franza von Nogaya, tu rodzi się plan dezercji i tu ostatecznie bohaterowie wracają już po zakończeniu wojny.

Twierdza Modlin, jedna z największych tego typu budowli w Europie, ma rozległy system murów i bram, co daje filmowcom ogromne możliwości kadrowania. Jedna z charakterystycznych bram twierdzy, z surową ceglaną architekturą, widoczna jest w kilku ujęciach i dziś często pojawia się w opisach filmowych szlaków. To właśnie tam można rozpoznać sceny zbiórek, przemarszów, wejść i wyjść z koszar.

Zgierz

Kolejnym polskim miastem wykorzystanym w filmie jest Zgierz koło Łodzi. To dawne miasto włókiennicze, w którym zachowały się całe kwartały starej zabudowy. Dla ekipy Majewskiego był to naturalny wybór, gdy szukano ulic przypominających galicyjskie lub węgierskie miasteczka z początku XX wieku. Zgierz, z kamienicami i brukowanymi ulicami, pozwolił odtworzyć klimat prowincjonalnych miejscowości monarchii, nawet jeśli widz nie łączy tych scen od razu z Polską.

Węgry – jak naprawdę wygląda filmowe Sátoraljaújhely?

W filmie bohaterowie służą w kompanii wartowniczej w Sátoraljaújhely na północnym wschodzie Węgier. W rzeczywistości większość ujęć „miasteczkowych” nakręcono gdzie indziej. Przez lata panowało spore zamieszanie, a w sieci powtarzano błędną informację, że zdjęcia powstały w miejscowości Sárospatak. Dopiero dokładne porównanie kadrów z filmu, relacji ekipy i zdjęć współczesnych pozwoliło ustalić prawdziwe miejsce.

Vác – miasto, które „zagrało” Sátoraljaújhely

Ostatecznie udało się potwierdzić, że filmowe ulice Sátoraljaújhely to w rzeczywistości Vác, miasto nad Dunajem, oddalone o około godzinę jazdy samochodem od Budapesztu. Informację tę potwierdzili m.in. węgierscy pasjonaci oraz scenograf Andrzej Haliński, który przyznał, że pamiętał tylko odległość od stolicy, ale nie nazwę. Dopiero po intensywnych poszukiwaniach, także na Facebooku, padło nazwisko Vác.

W Vácu ekipa filmowa wykorzystała kilka bardzo konkretnych miejsc: ulice biegnące w stronę Dunaju, zabytkowe kościoły, kamienice z secesyjnymi detalami oraz budynki związane z historią miasta. Niewielkie zmiany scenograficzne – jak zawieszenie czerwonej lampy nad bramą burdelu – wystarczyły, by zwykłe podwórze zamienić w filmową dzielnicę uciech.

Ulica Katona i kościół grecki

Film otwiera scena wizyty Jana Kaniowskiego u kochanki Mitzi. Nad ranem bohater wybiega z domu i biegnie ulicą obok świątyni, słysząc bicie dzwonów. To ujęcie nakręcono przy ulicy Katona w Vácu, w sąsiedztwie kościoła greckiego. Kadry do dziś pozostają bardzo podobne: kościół stoi w tym samym miejscu, ulica zachowała swój układ, a różnice widać głównie w odnowionych elewacjach i współczesnych elementach infrastruktury.

Dla fanów filmu to świetny punkt startowy spaceru po Vácu. Wystarczy stanąć w podobnym miejscu, co kamera Witolda Adamka, by od razu przywołać w pamięci pierwsze minuty filmu. Ulica Katona prowadzi w stronę centrum miasta, a w jej okolicy widać zarówno zabytkowe kamienice, jak i budynki, które przeszły gruntowną modernizację po 2000 roku.

Ulica Ilona i hostel Goncol House

Kolejna ważna lokacja to ulica Ilona, gdzie kręcono scenę szantażu aptekarza przez patrol dowodzony przez Kanię. W tle widać wieżę kościoła Franciszkanów na wzgórzu zamkowym. Po lewej stronie ulicy przed laty stały zaniedbane budynki, dziś częściowo zastąpione nową zabudową. Z kolei po prawej stronie zachował się budynek o wyjątkowej fasadzie, pełnej motywów antycznych.

Obecnie mieści się tam hostel Goncol House. Fasadę zdobią korynckie kolumny, łuki i fryz, na którym umieszczono motywy kozie i głowę byka. Dla historyków architektury to obiekt o dużej wartości. W tym domu mieszkał kiedyś Ferenc Herczeg – znany pisarz, pierwszy Węgier nominowany do Nagrody Nobla. Co ciekawe, dyrektor hostelu, Vilmos Kiszel, przez lata nie wiedział, że w jego budynku kręcono polski film, a informacja o „C.K. Dezerterach” była dla niego sporym zaskoczeniem.

Ulica Eszterházy i filmowy burdel

Kiedy Kania i jego kompani mają już trochę pieniędzy, jadą dorożką do domu publicznego. Charakterystyczną bramę burdelu z czerwoną lampą zlokalizowano na skrzyżowaniu ulic Katona i Eszterházy. Sama lampa była scenograficznym dodatkiem, natomiast architektura bramy jest autentyczna i łatwa do rozpoznania także dziś.

Ulica Eszterházy od zawsze była ważna dla życia miasta, bo prowadzi od rynku do miejsca przeprawy przez Dunaj. Vác był kluczowym punktem przeprawowym – zanim powstały mosty, korzystano tu z brodów i promów. Co drugi budynek przy tej ulicy ma status zabytku, dlatego kamera mogła swobodnie kadrować fragmenty elewacji bez potrzeby maskowania współczesnych dodatków. Gdyby operator przesunął obiektyw trochę w prawo, w wielu ujęciach widać by było rzekę oddaloną o kilkadziesiąt metrów.

Restauracja przy ulicy Koztarsasag

Następna scena z Vácu to wymuszenie pieniędzy od majora Zehnhorsta. Patrol czeka na niego w pobliżu restauracji, która w filmie jest miejscem spotkań lokalnej elity. Obiekt znajduje się przy ulicy Koztarsasag, dziś działa tam restauracja nazywana przez mieszkańców „Lampową” lub dawniej „108”. Budynek ma charakterystyczne wejście w formie małej wieżyczki.

To miejsce cenione jest także za widok na Zakole Dunaju. Z tarasu restauracji dobrze widać rzekę i okoliczne wzgórza. Władze miasta dbały, by podczas kolejnych remontów zachować zarówno średniowieczne piwnice, jak i charakterystyczną wieżyczkę, dlatego filmowy kadr z majorem wychodzącym z lokalu wciąż można dość łatwo odtworzyć.

Budapeszt – łaźnia Gellérta, Dworzec Keleti i inne filmowe miejsca

Budapeszt odegrał w „C.K. Dezerterach” rolę nie tylko tła fabularnego, ale też bazy dla całej ekipy. W połowie lat 80. XX wieku polscy filmowcy, przyzwyczajeni do realiów PRL, trafili do miasta, które wyglądało niemal jak zachodnioeuropejska metropolia. Mieszkali w luksusowym hotelu Hyatt Atrium nad Dunajem i korzystali z restauracji oraz lokalnych trunków, co po latach Janusz Majewski wspominał z dużą sympatią.

Stolica Węgier stała się plenerem zarówno dla eleganckich scen kąpielowych, jak i dla dynamicznych ujęć na dworcach oraz na ulicach pełnych tramwajów. Równocześnie warto pamiętać, że Budapeszt jest jedną z najczęściej filmowanych stolic Europy. Pojawia się w produkcjach takich jak „Mission: Impossible – Ghost Protocol”, „Blade Runner 2049”, „Marsjanin”, „Diuna”, „Monachium”, „Terminator: Mroczne przeznaczenie” czy serial „Wiedźmin”.

Łaźnia Gellérta

Jedna z najsłynniejszych scen „C.K. Dezerterów” rozgrywa się w łaźni, gdzie bohaterowie podglądają kąpiące się kobiety. Tę sekwencję nakręcono w Kąpielisku Termalnym Gellérta – secesyjnym kompleksie otwartym w 1918 roku. Przez wiele lat Gellért funkcjonował jako basen z kąpielami musującymi i zabiegami leczniczymi.

Dziś to jeden z najbardziej ekskluzywnych obiektów tego typu w Budapeszcie, odwiedzany przez polityków i ludzi kultury. W filmie dobrze widać secesyjne detale, arkady, kolumny oraz przeszklone zadaszenie. Dla turystów – zwłaszcza miłośników kina – kąpiel w Gellércie połączona z rozpoznawaniem kadrów z filmu to jedna z ciekawszych atrakcji miasta.

Most Łańcuchowy i wzgórze zamkowe

Po ucieczce z koszar i pierwszych etapach podróży bohaterowie trafiają do Budapesztu, gdzie korzystają z krótkiej chwili wolności. Widzimy ich na Moście Łańcuchowym, jednym z symboli miasta, który łączy Budę z Pesztem. Dezerterzy fotografują się tam ze słynnymi rzeźbami lwów, stojącymi przy wjazdach na most.

Kolejne ujęcia pokazują ich spacer po zamku w Budzie, w okolicach kościoła św. Macieja. Obszar ten – z basztami, murami i panoramicznym widokiem na Dunaj – w filmie oddaje atmosferę wielkiego miasta imperium. Współczesny turysta, stojąc w tych samych miejscach, widzi podobny układ przestrzeni, jedynie z bardziej odnowioną zabudową.

Ulica Sztehlo i tramwaj

Zmęczeni nocnymi eskapadami bohaterowie próbują odnaleźć drogę na dworzec Keleti. Pytają o nią mieszkankę Budapesztu na ulicy Sztehlo, niedaleko Mostu Łańcuchowego. W tle pojawia się tramwaj, który wyłania się zza rogu, przecinając kadr niemal tak samo jak dziś.

Współcześnie to miejsce różni się przede wszystkim stanem elewacji – są odnowione, a detale architektoniczne lepiej wyeksponowane. Układ torów tramwajowych pozostał jednak prawie identyczny, co ułatwia fanom filmu odtworzenie sceny krok po kroku.

Dworzec Keleti

Po ucieczce przed żandarmerią dezerterzy docierają na Dworzec Keleti, jeden z głównych węzłów kolejowych Budapesztu. To właśnie stąd wyruszają w dalszą podróż, która ma ich ostatecznie doprowadzić do Trenczyna i Pieszczan. Monumentalna hala dworcowa, charakterystyczny szklany dach i fasada utrzymana w historyzującym stylu sprawiają, że miejsce to idealnie pasuje do świata ck monarchii.

W porównaniu z latami 80. zmieniły się przede wszystkim pociągi – są nowocześniejsze – ale architektura Keleti pozostała niemal nienaruszona. To jedno z tych miejsc, gdzie współczesny podróżny może niemal poczuć się jak statysta „C.K. Dezerterów”.

Dworce, linie kolejowe i „ck Europa” na ekranie – gdzie powstały sceny pociągowe?

Filmowa dezercja nie mogłaby się obejść bez długiej podróży koleją. To właśnie pociągi i dworce budują wrażenie, że bohaterowie przemierzają pół monarchii: od Koszyc przez Budapeszt, Trenczyn aż po Pieszczany. W rzeczywistości te miejsca „grały” inne stacje i linie w północnych Węgrzech.

Koszyce, Trenczyn i Pieszczany – co zagrało te miasta?

Dworzec w Koszycach zagrała stacja w miejscowości Kisterenye. To tam kręcono scenę, w której dezerterzy próbują dostać się do pociągu, choć nie mają biletów. Na zdjęciach sprzed lat i współczesnych widać, że zmiany są niewielkie – poza dawną budką telefoniczną wiele elementów pozostało bez zmian.

Miasto Trenczyn filmowo reprezentuje stacja Rákospalota-Újpest na północnych przedmieściach Budapesztu. Tam nakręcono scenę kradzieży pieniędzy Kani przez człowieka-gumę i jego młodego wspólnika. Janusz Majewski opisywał po latach, jak w trakcie zdjęć trzeba było na chwilę zamknąć dostęp do stacji, co wywołało oburzenie pasażerów. Gdy dowiedzieli się, że powstaje polski film, nastroje natychmiast złagodniały.

Linia kolejowa Paszto – Szurdokpüspöki

Dużo trudniejsze okazało się odtworzenie miejsca, gdzie dezerterzy przywiązują do semafora żandarma granego przez Leona Niemczyka. Analiza kadrów i konsultacje z pracownikami kolei doprowadziły do wniosku, że scena powstała na odcinku między Paszto a Szurdokpüspöki. W tle widać wzgórza Tepke, co potwierdził Janos Hir z Muzeum Miejskiego w Paszto.

Problem w tym, że linia kolejowa w tym miejscu uległa zmianom. Istnieje tylko jeden semafor, prawdopodobnie przeniesiony w inne miejsce niż podczas zdjęć. Budka dróżnika, widoczna w filmie, według lokalnych źródeł już nie istnieje. To pokazuje, jak szybko zmienia się infrastruktura techniczna, nawet jeśli ogólny krajobraz pozostaje ten sam.

Stacja w Pieszczanach

Jeszcze bardziej tajemnicza jest stacja, która „zagrała” Pieszczany. Mimo analizy wielu fotografii dworców w regionie, nie udało się jej jednoznacznie zlokalizować. To ostatnie miejsce na trasie dezerterów w monarchii, zanim ponownie trafiają w ręce żandarmerii.

Scena z Pieszczanami zamyka „węgierski” etap opowieści. Po niej bohaterowie wracają do koszar w Sátoraljaújhely, czyli – w filmowej rzeczywistości – do Twierdzy Modlin. Wszystkie dalsze wydarzenia, łącznie ze scenami sądu wojennego i informacją o zakończeniu wojny, nakręcono już w Polsce.

Jak zaplanować własny szlak „C.K. Dezerterów”?

Jeśli chcesz odwiedzić miejsca znane z „C.K. Dezerterów”, możesz ułożyć całkiem ciekawą trasę turystyczną. Obejmuje ona zarówno Polskę, jak i Węgry. Taki wyjazd łączy zwiedzanie zabytków z odkrywaniem historii filmu i kraju, w którym powstawał.

Najłatwiej zacząć od polskich plenerów, a potem przenieść się nad Dunaj. Po drodze możesz obejrzeć zarówno fortyfikacje, jak i stacje kolejowe, secesyjne łaźnie oraz nadbrzeżne ulice miast, które zagrały ck monarchię. Dobrze też wcześniej przygotować sobie listę lokacji i kadry z filmu jako punkt odniesienia.

W planie takiej wyprawy warto ująć:

• zwiedzanie Twierdzy Modlin z naciskiem na bramy i koszarowe dziedzińce,
• spacer po historycznym centrum Zgierza,
• wizytę w Vácu – ulice Katona, Ilona, Eszterházy i Koztarsasag,
• kąpiel i oglądanie wnętrz w łaźni Gellérta w Budapeszcie,
• spacery po Moście Łańcuchowym i dzielnicy zamkowej z kościołem św. Macieja,
• oglądanie Dworca Keleti i stacji Rákospalota-Újpest,
• przejazd pociągiem w okolicach Paszto i Szurdokpüspöki.

Dobrym uzupełnieniem takiego szlaku są mniej oczywiste miejsca, które pokazują kulisy powstawania filmu. Wspomniany hostel Goncol House w Vácu czy restauracja przy ulicy Koztarsasag pozwalają spojrzeć na „C.K. Dezerterów” nie tylko jak na komedię, ale też jako na film, który stał się częścią lokalnej historii – nawet jeśli wielu mieszkańców miasta nie zdawało sobie z tego sprawy.

„C.K. Dezerterzy” to film, który dzięki sprytnemu użyciu plenerów łączy polskie twierdze i ulice z węgierskimi miasteczkami, tworząc wiarygodny obraz rozpadającej się monarchii austro-węgierskiej.

Wyraźnie widać, że ekipa Majewskiego starannie dobierała miejsca zdjęć. Vác nad Dunajem, Budapeszt z łaźnią Gellérta i Dworzec Keleti, linie kolejowe w okolicach Paszto czy monumentalna Twierdza Modlin tworzą razem świat, który widzowie do dziś pamiętają lepiej niż niejeden współczesny film wojenny. Jeśli zabierzesz ze sobą kadry z filmu, na miejscu łatwiej zobaczysz, jak mocno kino potrafi nałożyć się na rzeczywisty krajobraz.