Gdzie kręcono Nad Niemnem?

Chcesz wiedzieć, gdzie kręcono film Nad Niemnem i jak filmowcy poradzili sobie bez prawdziwego Niemna? Z tego tekstu poznasz konkretne miejsca, ciekawostki z planu i różnice między ekranizacjami. Przy okazji zobaczysz, jak mocno filmowa historia splata się tu z prawdziwą geografią i biografią bohaterów.

Gdzie kręcono Nad Niemnem z 1986 roku?

Film Zbigniewa Kuźmińskiego z 1986 roku powstał w dużej części na terenie dzisiejszej Polski. Ekipa szukała krajobrazów możliwie zbliżonych do świata opisanego przez Elizę Orzeszkową, ale jednocześnie dostępnych logistycznie dla współczesnej produkcji. Zamiast granicznego Niemna na ekranie pojawia się Bug, jedna z najbardziej naturalnych i dzikich polskich rzek, która dobrze oddaje klimat nadniemeńskich brzegów.

Zdjęcia realizowano przede wszystkim w okolicach Drohiczyna, Białegostoku i Białej Podlaskiej. Wybór Podlasia nie był przypadkowy. Te tereny, z mozaiką pól, łąk i nadrzecznych skarp, wciąż przypominają XIX‑wieczny krajobraz szlacheckich zaścianków i dworów. Do dziś wielu widzów, oglądając ekranizację, kojarzy te pejzaże z wyobrażonym Niemnem, choć w rzeczywistości kamera śledzi nurt Bugu.

Bug zamiast Niemna

Decyzja, by jako filmowy Niemen pokazać rzekę Bug, była rozwiązaniem artystycznym i organizacyjnym jednocześnie. Ekipa mogła pracować stosunkowo blisko dużych ośrodków, a jednocześnie zachować wrażenie przygranicznej, nieco dzikiej przyrody. W okolicach Drohiczyna Bug tworzy zakola, piaszczyste łachy i wysokie brzegi, co na ekranie buduje silne wrażenie autentyczności.

Krajobraz nadrzeczny stał się tłem dla wielu ważnych scen, zwłaszcza tych związanych z Bohatyrowiczami. To tam powstawały ujęcia pracy na roli, przepraw łodzią czy rozmów na tle zachodzącego słońca. Adam Marjański, filmowy Jan Bohatyrowicz, musiał nauczyć się orać w polu i prowadzić czółno po rzece, żeby jego postać nie wyglądała sztucznie na tle tak realistycznego pleneru.

Wieś Wasilew Szlachecki i Gnojno

Szczególnie ważne na mapie zdjęć były okolice wsi Wasilew Szlachecki i Gnojno. To właśnie tam, nad Bugiem, kręcono wiele scen, które w książce rozgrywają się w pobliżu Niemna. Ten wybór wynikał z kombinacji walorów krajobrazowych i zachowanej struktury dawnych wsi, co dawało szansę uniknięcia widocznych elementów współczesności.

W tych plenerach filmowcy budowali atmosferę codziennego życia zaścianka. Linie pól, piaszczyste drogi, samotne drzewa przy miedzach i niski horyzont nad rzeką tworzą tło, z którym widz szybko wiąże losy Bohatyrowiczów. Dla wielu osób to właśnie te miejsca stały się wyobrażonym „prawdziwym” bohaterem filmu, równie ważnym jak Justyna czy Jan.

Jakie miejsca udawały Korczyn i inne dwory?

Świat Korczynian w ekranizacji wymagał innych przestrzeni niż chłopski zaścianek. Reżyser Zbigniew Kuźmiński sięgnął po istniejące polskie dwory, które zachowały klimat ziemiańskich siedzib, nie tracąc przy tym czytelności dla współczesnego widza. Dzięki temu można dziś odwiedzić konkretne adresy i skonfrontować je z pamięcią filmowych kadrów.

Najbardziej rozpoznawalnym miejscem jest dwór w Turowej Woli, który na ekranie zagrał dwór Korczyńskich. Kamera często pokazuje szeroki podjazd, bryłę budynku i otaczający park, tworząc spójną wizję gniazda wielopokoleniowej rodziny, rozdartej między pamięcią powstania a codziennymi troskami.

Turowa Wola – filmowy Korczyn

Wieś Turowa Wola stała się jednym z najważniejszych adresów na mapie ekranizacji. Dwór, który tam stoi, posłużył jako filmowy Korczyn. Jego architektura, z klasycystyczną bryłą i otwartą przestrzenią wokół, dobrze wpisuje się w model ziemiańskiej siedziby z końca XIX wieku. Dzięki temu widz łatwo przyjmuje tę przestrzeń jako „naturalny” dom Benedykta Korczyńskiego.

Wnętrza i otoczenie dworu w Turowej Woli wykorzystano do scen rodzinnych, przyjęć czy rozmów Justyny Orzelskiej z Benedyktem. Konfrontacja eleganckich wnętrz z surowością nadrzecznych plenerów podkreśla dystans między światem Korczyńskich a wspólnotą Bohatyrowiczów. Ten kontrast był dla twórców istotny, bo pomaga pokazać napięcia klasowe i różnice w sposobie życia.

Nowa Wieś koło Grójca

Drugim ważnym adresem był pałac w Nowej Wsi koło Grójca. Wykorzystano go jako kolejne tło dla scen dworskich, gdzie należało pokazać większą reprezentacyjność, bardziej „pałacowy” charakter przestrzeni. Takie miejsce lepiej oddaje atmosferę bogatszych salonów i urzędowych rozmów niż jedno tylko gniazdo Korczyńskich.

Nowa Wieś, położona bliżej centralnej Polski, dawała ekipie dostęp do zaplecza technicznego i aktorskiego, co miało znaczenie przy realizacji większych scen. Dzięki temu film łączy w sobie dwa światy: Podlasie nad Bugiem i mazowieckie rezydencje, a widz odbiera całość jako jedną, spójną krainę „nad Niemnem”.

Jakie inne miejscowości pojawiają się w filmie?

Lista plenerów nie kończy się na Turowej Woli, Wasilewie Szlacheckim i Gnojnie. Twórcy często zmieniali lokalizacje, by uzyskać jak najbardziej wiarygodne otoczenie dla kolejnych fragmentów historii. Chodziło nie tylko o rzekę i dwory, lecz również o wiejskie zagrody, pola i drogi, po których poruszają się bohaterowie.

Na potrzeby filmu wykorzystano też Koźliki oraz wspomniane już Drobnice. W Drobnicy zdjęcia powstawały nad rzeką Wartą, co pokazuje, że w filmie spotykają się różne polskie rzeki, choć akcja według powieści rozgrywa się nad jedną – Niemnem. Dla widza to zwykle niewidoczne, ale dla pasjonatów kina i geografii filmowej to ciekawy trop.

Koźliki i Drobnice

Wieś Koźliki pojawia się w dokumentach produkcyjnych jako jedno z miejsc wykorzystywanych do zdjęć. To kolejne podlaskie otoczenie, gdzie zachował się tradycyjny układ zabudowy, co pozwalało uniknąć nowoczesnych ingerencji w kadrze. Dla reżysera ważne było, by widz nie natrafiał wzrokiem na współczesne elementy, które mogłyby wybić z realiów XIX wieku.

Z kolei Drobnice nad Wartą to przykład, jak filmowcy „składali” rzekę z kilku rzeczywistych wód. Warta, z innym charakterem niż Bug, dawała możliwość nakręcenia scen tam, gdzie logistycznie było to prostsze, a kształt brzegu odpowiadał konkretnym potrzebom scenariusza. Dzięki montażowi widz odbiera te fragmenty jako część jednego, rozległego krajobrazu nadniemeńskiego.

Białystok, Biała Podlaska i okolice Drohiczyna

Obszar między Białymstokiem, Białą Podlaską a Drohiczynem stworzył szeroką bazę plenerową. Małe miejscowości, boczne drogi, kapliczki i przydrożne krzyże budują tło kulturowe, którego nie trzeba było specjalnie aranżować. To Polska wciąż z widocznymi śladami dawnej struktury społecznej i religijnej, bardzo bliska światu Orzeszkowej.

W tych rejonach powstawały sceny przejazdów, spotkań i epizody z udziałem liczniejszej obsady. Bogata obsada filmu, z Iwoną Katarzyną Pawlak jako Justyną Orzelską i Januszem Zakrzeńskim jako Benedyktem Korczyńskim, często pracowała właśnie w tych otwartych plenerach. Dla wielu aktorów zetknięcie z takimi krajobrazami było równie ważnym doświadczeniem, co sama gra przed kamerą.

Za plenery Nad Niemnem posłużyły przede wszystkim: rzeka Bug, okolice Drohiczyna, Białegostoku, Białej Podlaskiej, Drobnic, Gnojna, Wasilewa Szlacheckiego oraz dwór w Turowej Woli jako Korczyn.

Jak wyglądała wcześniejsza ekranizacja z 1939 roku?

Mało kto wie, że film z 1986 roku nie był pierwszą ekranizacją powieści Elizy Orzeszkowej. W 1939 roku powstawała wcześniejsza wersja Nad Niemnem, wyreżyserowana przez Wandę Jakubowską i Karola Szołowskiego, do scenariusza Jarosława Iwaszkiewicza. Ta wersja ma status niemal legendarny, bo film nigdy nie trafił do normalnej dystrybucji.

Zdjęcia kręcono w lipcu i sierpniu 1939 roku, dosłownie tuż przed wybuchem II wojny światowej. Premiera była planowana na wrzesień, ale wojna zniweczyła te plany. Negatyw filmu przechowywano w Warszawie i to właśnie on, jako jedyny kompletny materiał, spłonął w czasie oblężenia miasta. Z tego, co wiemy z relacji Michała Pieńkowskiego z Filmoteki Narodowej, nie zdążono wykonać żadnej pozytywnej kopii.

Plenery na Grodzieńszczyźnie

Największą różnicą wobec późniejszej ekranizacji było miejsce zdjęć. Ekipa z 1939 roku pojechała na Grodzieńszczyznę, czyli w okolice, gdzie faktycznie toczy się akcja powieści. Co ważne, odwiedzili także Bohatyrowicze, wieś, która zainspirowała Elizę Orzeszkową i w której mieszkał prawdziwy Jan Bohatyrowicz, pierwowzór jednego z głównych bohaterów.

W latach 30. taki wyjazd był czymś wyjątkowym. Większość polskich filmów powstawała wtedy w Warszawie i jej najbliższym otoczeniu, bo było taniej i łatwiej. Wyprawa z liczną ekipą i sprzętem na Grodzieńszczyznę oznaczała duże koszty, ale dawała szansę uchwycenia oryginalnego pejzażu nadniemeńskiego. Dziś ten filmowy obraz Niemna istnieje tylko w opisach, bo materiał filmowy się nie zachował.

Zaginione taśmy

Historia przedwojennego Nad Niemnem jest jednym z najbardziej poruszających przykładów utraconego dziedzictwa filmowego. Z wypowiedzi Michała Pieńkowskiego wiemy, że negatyw spłonął we wrześniu 1939 roku, a żadna kopia nie zdążyła wyjść z laboratorium. To oznacza, że publiczność nie miała szansy zobaczyć tego filmu nawet raz.

Pamięć o tej wersji podtrzymują dziś przede wszystkim dokumenty, notatki i nieliczne fotografie. Dla badaczy kina to bolesne przypomnienie, jak wojna przerwała ciągłość polskiej kultury filmowej. Dla miłośników literatury Orzeszkowej to z kolei pytanie bez odpowiedzi: jak wyglądałby film, który jako jedyny faktycznie „oddychał” nad Niemnem, a nie nad Bugiem czy Wartą?

Przedwojenne Nad Niemnem kręcono na Grodzieńszczyźnie, w okolicach Bohatyrowicz, ale film zaginął, bo jedyny negatyw spłonął we wrześniu 1939 roku w Warszawie.

Jak Nad Niemnem wróciło dzięki Narodowemu Czytaniu?

9 września 2023 roku lektura Nad Niemnem wybrzmiała jednocześnie w tysiącach miejsc w Polsce i kilkuset punktach za granicą. Wydarzenie Narodowe Czytanie 2023 przypomniało nie tylko powieść Elizy Orzeszkowej, lecz także jej filmowe losy. W plenerowym studiu radiowej Dwójki w Ogrodzie Saskim w Warszawie wspominano między innymi ekranizację z 1939 roku i wersję z 1987 roku.

W głównych obchodach wzięli udział aktorzy ściśle związani z filmem Kuźmińskiego. Iwona Katarzyna Pawlak, czyli ekranowa Justyna Orzelska, oraz Adam Marjański, filmowy Jan Bohatyrowicz, czytali fragmenty powieści obok młodszego pokolenia aktorów. Dzięki temu mocno wybrzmiało połączenie literatury, kina i współczesnego teatru radiowego.

Ogrod Saski i Teatr Polskiego Radia

Centrum wydarzeń w Warszawie był Ogród Saski. Powstało tam plenerowe studio radiowej Dwójki, z którego nadawano specjalną audycję. Reżyserem całego widowiska został Janusz Kukuła, dyrektor Teatru Polskiego Radia. To on przygotował adaptację tekstu, skracając go do formy możliwej do publicznego czytania przy zachowaniu najważniejszych wątków.

W czytaniu uczestniczyło wielu znanych aktorów, m.in. Izabella Bukowska, Ewa Domańska, Joanna Jeżewska, Piotr Bajor, Marek Barbasiewicz, Andrzej Ferenc, Wiesław Komasa, Rafał Zawierucha czy Jerzy Zelnik. Za oprawę muzyczną odpowiadali Gina Komasa oraz krakowski zespół DO DNA, który wprowadził ludowy, „ziemski” ton, kojarzący się z pejzażem powieści i filmowych plenerów.

Skala akcji Narodowe Czytanie

Według podsumowania Agaty Kornhauser‑Dudy, akcja Narodowe Czytanie 2023 odbyła się w ponad sześciu tysiącach miejsc w Polsce i w ponad trzystu lokalizacjach w ponad czterdziestu krajach. Bardzo aktywne były ośrodki na Litwie, Białorusi i Ukrainie, czyli w przestrzeni geograficznej szczególnie bliskiej Orzeszkowej.

Na finał wydarzenia prezydent Andrzej Duda ogłosił, że kolejną lekturą Narodowego Czytania będzie Kordian Juliusza Słowackiego. Dla Nad Niemnem był to mocny akcent podsumowujący rok powrotu do świata Bohatyrowiczów, Korczyńskich i nadrzecznych pól, które żyją dziś nie tylko w książce, ale i w pamięci filmowych kadrów.

Jak uporządkować miejsca kręcenia Nad Niemnem?

Żeby łatwiej ogarnąć całą „mapę” ekranizacji, warto zestawić najważniejsze lokalizacje z ich filmową funkcją i realną rzeką, która pojawia się w kadrze. To pozwala zobaczyć, że filmowy Niemen jest w istocie połączeniem kilku polskich krajobrazów:

Jeśli chcesz samodzielnie „prześledzić” ślady ekipy filmowej, możesz potraktować tę tabelę jako punkt wyjścia do planowania podróży po śladach Nad Niemnem. Każde z tych miejsc zachowuje do dziś część atmosfery znanej z ekranu, choć wiele detali zmieniło się przez ostatnie dekady.

Podczas pracy nad filmem Nad Niemnem z 1986 roku twórcy szukali nie tylko ładnych plenerów, ale też przestrzeni, które pomogą aktorom wejść w role. Adam Marjański uczył się rolniczej pracy i prowadzenia czółna właśnie w tych krajobrazach. Iwona Katarzyna Pawlak budowała postać Justyny, poruszając się między dworem w Turowej Woli a polami w pobliżu Bugu. Te miejsca do dziś noszą ślady tamtej filmowej przygody i realnej historii opisanej przez Orzeszkową.